بررسی فقهی اوراق مزارعه در بازار سرمایه ایران و امکان اتصال آن به بازار پول

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسنده
فقه و مبانی حقوق اسلامی، الهیات، دانشگاه امام صادق (ع)، تهران، ایران
چکیده
۱. مقدمه و هدف

اوراق مزارعه از ابزارهای مالی اسلامی مبتنی بر عقد مزارعه است که می‌تواند منابع مالی خرد و کلان را به بخش کشاورزی هدایت کند. با وجود تصریح قانون عملیات بانکی بدون ربا به عقد مزارعه، این عقد به‌دلیل ریسک‌های بخش کشاورزی و تمایل بانک‌ها به عقود با بازده ثابت، در نظام بانکی ایران کاربرد محدودی داشته است. پژوهش حاضر با هدف بررسی مبانی فقهی و حقوقی اوراق مزارعه، تبیین الگوهای انتشار آن در بازار سرمایه و امکان اتصال این ابزار به بازار پول از طریق بانک‌ها انجام شده است.

۲. روش‌شناسی

پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از منابع فقه امامیه، دیدگاه‌های فقهای متقدم و معاصر، مقررات قانون مدنی و قوانین بازار سرمایه انجام شده است. شرایط صحت عقد مزارعه و امکان انطباق آن با ساختار اوراق بهادار بررسی و مدل‌های اجرایی اوراق تحلیل شده‌اند.

۳. یافته‌های تحقیق

یافته‌ها نشان می‌دهد شرایطی مانند تعیین مدت، نوع بذر، قابلیت و تعیین زمین، مشخص‌بودن تأمین‌کننده نهاده‌ها، مشروعیت تصرف مزارع و مشاع‌بودن سهم طرفین، در ساختار اوراق مزارعه قابل رعایت است. همچنین انعقاد مزارعه ثانوی و تعدد طرفین، براساس دیدگاه برگزیده، از نظر فقهی امکان‌پذیر است. اوراق مزارعه خاص، عام و تأمین نقدینگی، ظرفیت تجهیز منابع برای پروژه‌های کشاورزی را دارند. بانک نیز می‌تواند به‌عنوان بانی، شریک یا وکیل سرمایه‌گذاران در انتشار این اوراق نقش‌آفرینی کند.

۴. نتیجه‌گیری

اوراق مزارعه از پشتوانه فقهی و قانونی لازم برخوردار است و می‌تواند پیوندی میان بازار پول، بازار سرمایه و بخش واقعی اقتصاد ایجاد کند. اجرای موفق آن مستلزم تدوین دستورالعمل‌های اجرایی، شفاف‌سازی ریسک‌ها، تقویت بیمه کشاورزی و نظارت شرعی و قانونی است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Jurisprudential Analysis of Sharecropping (Muzara’ah) Sukuk in Iran’s Capital Market and the Possibility of Linking It to the Money Market

نویسنده English

mohammadmahdi shariatinejad
Jurisprudence and Principles of Islamic Law, Theology, imamsadiq university
چکیده English

Abstract

The present study provides a jurisprudential examination of Sharecropping (Muzara’ah) Sukuk as one of the Islamic financial instruments. In Imami jurisprudence, the sharecropping contract is considered a valid agreement based on the division of agricultural yields between the landowner and the farmer. Although this contract has not been practically applied in Iran’s banking system due to the tendency of banks toward fixed-return contracts, its potential remains significant. This research adopts a descriptive–analytical approach, explicating the essential conditions of validity such as determination of the period, type of seed, suitability of the land, lawful ownership of benefits, and joint shares of the parties, and adapts these to the structure of Sukuk. Furthermore, issues such as permissibility of secondary sharecropping, possibility of multiple parties, and diverse obligations of both landowner and cultivator are analyzed, showing that such flexibility can also be reproduced within Sukuk structures. The study also introduces different types of Sharecropping Sukuk (specific, general, and liquidity-financing) and their operational pillars, while presenting a practical model for bank-issued Sukuk. It demonstrates that these securities, fully compliant with Shariah, have the capacity to mobilize both retail and institutional funds and direct them toward the agricultural sector. From a legal perspective, issuance of such Sukuk is permissible under the “Law on the Development of New Financial Instruments and Institutions,” although it requires drafting executive by-laws and full compliance with regulatory requirements. Findings indicate that Sharecropping Sukuk can, alongside strengthening the real economy and enhancing food security, reduce the financing burden on banks and contribute to deepening the capital market as well as achieving economic justice.

کلیدواژه‌ها English

Sharecropping Sukuk (Muzara’ah Sukuk)
Islamic Finance
Capital Market
Bank-issued Sharecropping

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار برخط از تاریخ 21 تیر 1405

  • تاریخ دریافت 01 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 21 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 11 بهمن 1404