دانشگاه امام صادق علیه‌السلام تحقیقات مالی اسلامی 2251-8290 15 3 2026 04 21 A Jurisprudential Analysis of Formalism in Loss Indemnification Mechanisms within Mudarabah Contracts: A Critical Study of its Implications for the Islamic Banking System واکاوی فقهی صوری‌گرایی در راهکارهای تدارک خسارتِ مضاربه؛ مطالعهٔ انتقادی دلالت‌های آن در نظام بانکداری اسلامی 78201 10.30497/ifr.2026.249742.2023 FA حسن نژادشیر استاد دانشگاه علوم پزشکی 0009-0000-0067-7765 Journal Article 2025 12 28 This research conducts a structural critique of the legal mechanisms proposed to validate the “agent’s guarantee” in Mudarabah contracts. The central problem is that contemporary jurists often distinguish between the void “guarantee clause” and alternative strategies such as “loss indemnification acts,” “gift of specific shares,” and “collateralized compensation clauses” to protect capital. Utilizing a descriptive-analytical methodology and emphasizing Imam Khomeini’s jurisprudential foundations, this study demonstrates that these distinctions remain purely formalistic and linguistic. In legal substance and economic reality, they lead to the ontological transformation of Mudarabah into usury (Riba). The novelty of this research lies in arguing that the absolute elimination of risk for the capital provider is the essence of Riba; therefore, any condition resulting in a "Zero-Risk" status for the owner—regardless of its legal form—is void due to the "futility of the prohibition of usury" and "contradiction in legislation" (Tanaqud fil-Jal). The findings suggest that Islamic banking must transition from collateral-based models to genuine project-based risk-sharing to maintain its Sharia integrity. این پژوهش به نقد ساختاری راهکارهای فقهی ارائه‌شده برای تصحیح «ضمان عامل» در عقد مضاربه می‌پردازد. مسئله اصلی آن است که بسیاری از فقیهان معاصر، با تفکیک میان «شرط ضمان» (باطل) و راهکارهایی نظیر «شرط تدارک خسارت»، «هبه حصۀ معینه» و «شرط فعل جبران»، در صدد صیانت از اصل سرمایه برآمده‌اند. با استفاده از روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی و با تمرکز بر مبانی فقهی امام خمینی (ره)، این نوشتار اثبات می‌کند که این تمایزات صرفاً در سطح «عرفِ انشایی» باقی مانده و در «ماهیت اقتصادی و غایت شرعی»، منجر به استحالۀ مضاربه به ربا می‌گردند. نوآوری تحقیق در تبیین این مدعاست که «ریسک‌گریزی مطلقِ مالک»، جوهره اصلی رباست؛ لذا هرگونه شرطی که منجر به نفی ریسک از سرمایه‌گذار شود، ولو در قالب عقدی مستقل، به‌دلیل «لغویت تحریم ربا» و «تهافت در جعل»، فاقد اعتبار است. یافته‌ها نشان می‌دهد که بانکداری اسلامی برای خروج از صوری‌گرایی، ملزم به گذار از وثیقه‌محوری به سمت نظارت عملیاتی و پذیرشِ خطرِ واقعی در تولید است. https://ifr.isu.ac.ir/article_78201_0659ef65c9669446a69097b0e4c2fcd7.pdf